Bewust leven – wat zijn inspirerende bronnen?

Maria Geschiere

Heb je dat ook wel eens − een gevoel dat je ‘boven jezelf’ uitstijgt, dat je boven jezelf wordt opgetild? Een flits van inzicht, een droom die verhelderend doorwerkt, of geestkracht misschien. waardoor er iets gebeurde. Dat je dingen dacht, zei of deed waar je later met verwondering op terugkijkt.

Een ontroerende depressieve dichter

De dichter Hans Andreus leed aan depressies, leidde een moeilijk leven en stierf op 51-jarige leeftijd aan kanker. Hij bleef altijd op zoek naar het licht. Het zou zo maar kunnen dat ook hij werd uitgetild boven zichzelf toen hij dichtte:

“Gelukkig dat het licht bestaat, en dat het met me doet en praat. En dat ik weet dat ik er vandaan kom, van het licht of hoe dat heet.”

Te midden van al zijn twijfels schreef hij deze ontroerende zinnen. Zijn laatste gedicht begint met de strofe:

“Dit is het laatste gedicht wat ik schrijf, nu het met mijn leven bijna is gedaan, de scheppingsdrift me ook wat is vergaan met letterlijk de kanker in mijn lijf”

Ook in dit gedicht blijft hij op zoek naar het Geheim. Waar blijf ik met dat licht van mij, is de slotvraag van zijn poëzie. Hij voegt er de hoop aan toe dat hij er een definitief, onverdicht woord voor zal vinden, wat hij niet meer hoeft uit te spreken. Wat Andreus uiteindelijk het meest verwonderde is het woord ‘licht’. Hans Andreus was zich bewust van zijn naderende einde, bleef vragen stellen en hopen op het Licht.

Bij het bewust leven speelt de beleving van het licht en van de gedachteflits een cruciale rol. Albert Einstein, die naast natuurwetenschapper ook graag viool speelde, zei:

“De intuïtieve geest is een godsgeschenk en het rationele verstand is een dienaar. Wij hebben een maatschappij geschapen die de dienaar vereert en het geschenk is vergeten.”

Mijn inspiratiebronnen

Ik laat mij als kunstenaar door de kijk- en beeldcultuur inspireren en hecht naast het verstand grote waarde aan het intuïtieve. ‘Waar het visioen ontbreekt verwildert het volk.’

Ik zal hier iets van mijn eigen werk laten zien en toelichten wat daarvan de achtergrond is. Ik doe mijn inspiratie op via −vaak klassieke− muziek en poëzie, via ontmoetingen en wat ik om me heen zie en ervaar. Ik ben ook door architectuur geboeid. Mijn eigen levens- en werkervaring spelen dus een belangrijke rol.

Naast het ontwikkelen van de techniek laat ik bij het ontwerpen vooral mijn intuïtie en verbeeldingskracht toe. Daarom programmeer ik niet teveel vooraf, en laat ik het onbewuste, het innerlijke, ‘de ziel’ aan bod komen. Soms stuit ik daarbij op het onuitsprekelijke, dat wat moeilijk te benoemen valt, het ‘hogere’.

Vaak zeg ik hardop tegen mezelf: ‘Zoals de zon de bloemen kleurt, zo kleurt de kunst het leven.’ Ik denk dan aan het mooie citaat van de dichter Goethe:

“Een mens zou elke dag van zijn leven naar mooie muziek moeten luisteren, een gedicht lezen, een beeld of schilderij bekijken, opdat het gevoel voor schoonheid, wat God in de menselijke ziel heeft gelegd, niet verloren gaat.“

Wat gebeurt er met mensen als ze naar muziek luisteren, een toneelstuk zien, een boek of gedicht lezen, een schilderij of beeldhouwwerk bekijken? Als het echte kunst is ontroert het. Het roept iets op, gevoelens die je niet of moeilijk kunt benoemen, waarbij je niet (alleen) het hoofd, maar het hart moet gebruiken.

Sociale betrokkenheid, schoonheid en troost

Mijn tentoongestelde werk gaat vaak over verhoudingen tussen mensen, waarbij hun (geestes)houdingen in de objecten hun eigen verhaal vertellen:

• het blijven zoeken naar elkaar in een zich verhardende, onverschillige wereld;

• contact in de verlatenheid van de woestijn;

• communicatie tussen vrouwenculturen;

• het bieden van bescherming;

• het maken van verbindingen;

• spiralen die hoop willen bieden.

Naast het sociaal engagement wil ik ook schoonheid en troost brengen. In mijn schilderijen en beelden kies ik bewust voor meer geabstraheerde vormen. Hierdoor krijgt de kijker de gelegenheid de eigen fantasie te gebruiken bij de interpretatie van het kunstobject. Dit brengt beleven op gang, daagt uit tot nadenken. Het gaat om een bepaalde manier van ervaren: kijken met het hart.

Verhalende verbeelding

Ik wil dit toelichten aan de hand van een paar eigen beelden en schilderijen [klik op de plaatjes om ze te vergroten].

Een huis is een mens...

In het beeld Een huis is een mens, een mens is een huis, wordt de dubbele betekenis van het woord ‘huis’ uitgebeeld. We wonen in een huis, maar ons lichaam is ook een huis, een ‘tempel van onze ziel’.

Toen ik een paar van deze objecten had gemaakt, kwamen er op de Academie mensen uit Mali langs. Zij vertelden me dat mijn beelden de sfeer van hun lemen huizen goed hadden getroffen. Ik wist feitelijk niets over de architectuur van de lemen huizen. Tot ik een documentaire zag over Djenné . De koude rillingen liepen me over de rug.

Zoals een mantel...

Onlangs werden 29 prachtige liederen van Huub Oosterhuis door de Nederlandse bisschoppen in de ban gedaan. Zij zouden niet sporen met de rooms-katholieke theologische leer. Oosterhuis inspireerde mij tot het beeld Zoals een mantel.

In een van zijn liederen staat:

“Zoals een mantel om mij heengeslagen, zo vriendelijk en veilig is het licht.”

Dit beeld van de omgeslagen mantel draagt het licht binnenin. Een beeld bedoeld als schoonheid & troost.

Indiase wijsheid

 

 

Het beeld Indiaanse wijsheid heb ik gegoten, en is ook bedoeld als schoonheid & troost.

 

 

 

Schepping

Voor de expositie Religieus Erfgoed maakte ik zes schilderijen. Een daarvan verbeeldt de scheppingsdag met celdeling. Hier valt het licht op de wandelende tak die in één beweging moest worden neer gezet. In een tweede scheppingsdag valt het licht op de hartstreek van Eva.

Oorlogsmonument

 

 

Dit kleine beeld is een voorbeeld van sociaal geëngageerde kunst. In Oorlogsmonument zie je een kapotgeslagen hoofdvorm. Oorlog, oorlog, oorlog. Altijd maar weer. Leren we het nooit af?

 

Rauwe schoonheid

Het tweede beeld is dat van de ‘rauwe’ schoonheid. Het zijn 2 van de 5 wandpanelen die ik maakte, samen met een object naar aanleiding van het gedicht Andante van Anna Enquist.

Andante

Andante betekent gaan. Anna Enquist schetst een situatie waarin een mens zich niet neerlegt bij ontstane moeilijkheden. Ze blíjft gáán. Het is een gedicht en beeld dat tegen de stroom oproeit, zoals de zalm. Je kunt ook zeggen: “Het water zal de stenen breken.”

Toen ik dit object maakte, zag ik in mijn verbeelding de mensen in dit gedicht die als het zwarte schaap: de zondebok in familie, buurt, vriendenkring, bedrijf of politiek dreigen vast te lopen, of te worden uitgesloten of uitgezet. Het bemoedigende − de troost− is dat er iemand verder gaat: dat iemand de rugzak met pijn en verdriet met zich meedraagt, maar ook de moed opbrengt door te blijven gaan, wat er ook gebeurt. Dat is ontroerend en hoopvol. Dat gevoel heb ik geprobeerd uit te beelden, te verbeelden.

Door de verbeelding van Andante stel ik mensen centraal die doorgaan, die de moed in zichzelf vinden om een andere, hoopgevende weg in te slaan.

Het gedicht Andante van Anna Enquist luidt als volgt:

Als de tocht niet meer voert naar de
plaats waar alles weer goed komt,
wat houdt haar gaande? Rood zand
op het fresco verbleekt, troost verkleint
tot een blik, tot een handpalm.
Als niet wanhoop met windkracht tien
in haar rug staat, wat houdt haar in gang?
De straatstenen houden haar gaande,
ogen likken de gevels, de keel
is gulzig naar lucht. Haar houdt
in gang het plezierpaard lijf dat
geen halt verstaat. Haar hakken
slaan vuur uit de tegels. Dat zij gaat
houdt haar gaande. Zij gaat.

Beelden met een gedachte

Zo noemde de culturele econoom Arjo Klamer mijn objecten toen hij een van mijn exposities opende. Volgens hem maken kunstenaars het ons als kijkers niet altijd gemakkelijk. Als we een expositie bekijken gebeurt meestal het volgende: we lopen er langs en denken ‘aardig’, ‘leuk’ of ‘mooi’, of: ‘ik vind er niks aan’. En als we zo geboeid raken dat we een kunstwerk willen kopen dan informeren we naar de prijs – tot grote vreugde van de kunstenaar die ook zijn brood verdienen moet. Daarna gaan we weg.

Maar wat gebeurt er als je ín dat kunstwerk, en daarmee in de ziel van de maker probeert te kruipen, er mee in gesprek komt? Dan beginnen de bezoekers daarover met elkaar te converseren. Zij blijven staan bij een beeld of schilderij en raken daarover aan de praat. Daarna schrijven zij hun belevenissen op in het gastenboek.

Ik ben me ervan bewust dat ik niet altijd even gemakkelijke kunst maak. Dat is een bewuste keuze.

Droomlandschap

Het schilderij Droomlandschap is de neerslag van een spirituele beleving. Mijn vader – met wie ik een goede band had− was net overleden. Ik heb dit schilderij intuïtief gemaakt om het rouwproces te verbeelden.

Het is een meisjeskopje in een landschap dat bovenop haar voorhoofd een kapje heeft dat ook de neus van een man kan zijn met daarboven een wenkbrauw en hoofd die naar beneden vallen. Mijn vader en ik samen in een schilderij.

Ballade bij een menhir

Het schilderij Ballade bij een menhir is eveneens een product van een spirituele beleving. In Bretagne en Ierland hangt een mystieke sfeer om de menhirs. Ik werkte een half jaar aan dit schilderij.  

Bekommernis

Volgens een van mijn docenten leeft een heel groot deel van de bevolking onbewust; ze zeggen en doen dingen waarvan ze de draagwijdte niet onderkennen.

Als dit zo is, vind ik dat zeer bedenkelijk. Is bewustwording geen voorwaarde om een liefdevol leven te kúnnen leiden? Bekommernis −het tegenovergestelde van onverschilligheid− vloeit immers voort uit het feit dát je een liefdevol leven wilt leiden.

Onverschilligheid is overigens lang niet altijd onbewust. Als iemand bijvoorbeeld een agent pest, een buschauffeur tikken geeft, of een auto ramt met de bedoeling de verzekering de schade te laten betalen, is die persoon zich écht wel bewust dat dit niet mag, maar het laat hem onverschillig.

Mijn kapper verzuchtte dat het toch helemaal geen leuke wereld is, die we zijn kinderen van 11,14 en 16 te bieden hebben. Hij vroeg zich af of en hoe dat te verbeteren valt. ‘Zijn goedwillende mensen meer en meer te verenigen?’, vroegen we ons af.

We leven in één van de welvarendste landen van de wereld, maar… de moppercultuur heeft toegeslagen en negativiteit lijkt troef. We leven van de ene media hype naar de volgende en het goede is geen nieuws.

Een pas in ons land teruggekeerde NOS buitenland correspondent, Mustapha Oukbih, vatte aardig samen hoe de rol van de media er in ons land uitziet.

“Kwaliteitsjournalistiek lijkt vaak vervangen door sensatiejournalistiek waarbij het internet wordt achterna gehold. Media en politiek houden elkaar in de wurggreep. In debatten worden verkeerde accenten gelegd. De discussie die gevoerd zou moeten worden wordt niet gevoerd. Aan tafel schuiven vaak bekende mensen i.p.v. deskundigen, en daardoor wordt een mening van zo’n bekende Nederlander belangrijker gevonden dan een gefundeerde mening van een expert. Nederland is totaal in de war. Ik hoop op een kentering, ook in de media. We zouden terug moeten naar de kern. Terug naar feiten en het uitzoekwerk.”

Daarnaast hebben we te maken met onverschilligheid en minachting, verharding, geweld, taalverruwing, cynisme, en veel korte lontjes. Het lijkt zich als gif door de samenleving en de politiek te verspreiden. Zondebokken worden gezocht en angst −de slechtste raadgever− heeft op velen vat gekregen. Die angst wordt vervolgens geprojecteerd en uitvergroot. Ik schaam me plaatsvervangend dat we zover zijn gekomen.

Gelukkig is er nog kunst

Mijn notaris zei onlangs: “Gelukkig is er kunst, wat zouden we zonder moeten beginnen.” Naast beeldende kunst −in zijn bedrijf volop te zien− noemde hij ook de muziek. Nu kan ‘de reddende waarheid’ door geen mens worden geboden. Ook de kunst kan de mens niet redden.

Kunst, schoonheid, verhalen – ze kunnen hooguit de menselijke geest bevrijden van angst en haat, en zo de mens verder helpen op zijn levensreis. Kunst kan geen macht zijn, wel een troost in die zin dat zij onze vragen en gevoelens deelt. En maatschappelijke geëngageerde kunst kan ook confronteren, ná laten denken.

Een voorbeeld daarvan zag ik eind vorig jaar in een expositie. We weten allemaal dat verslavingen meestal leiden tot zelfisolatie en daarmee ook tot onbewust leven. Ik zag beklemmende foto’s van gameverslaafde kinderen. De jonge fotografe, Mariken Luidina, laat zien dat veel kinderen niet meer buiten spelen en geïsoleerd raken. Met hun witte, vervormde gezichten leven ze in een virtuele wereld ver weg van de onze. De verbondenheid van het alledaagse, oprechte leven is verdwenen. Dialogen zijn passé, aldus deze fotografe.

Een te somber beeld? Door hun overvolle agenda’s lijken veel volwassenen én kinderen vaak niet meer toe te komen aan bezinning en bezieling.

Leren luisteren

Bewust en aandachtig leven begint daar waar we áchter woorden leren luisteren naar wat écht wordt bedoeld. Dat is een kunde en een kunst die geleerd kan worden.

“De hedendaagse multimediale burger −aan alle kanten ingeplugd− volgt de wereld op de voet. Maar omdat alles op afstand gebeurt schiet hij zijn dooddoeners af op de menigte om te laten zien dat hij echt bestaat. Iedereen praat en er zijn geen luisteraars, dus elke uiting is even belangrijk. Een communicatiecrisis, want zonder luisteraars kan er ook geen onderscheid meer worden gemaakt, is alles even belangrijk geworden. Er is niemand die nog tegenspreekt. Iedereen braakt zijn eigen verhaal uit.”

De schrijver Thomése benoemt naast de positieve kanten die we allemaal kennen ook de verontrustende kanten van internet. De koningin deed dat ook in haar kersttoespraak, en riep op er voor elkaar te zijn, tot meer saamhorigheid ook.

Beiden kregen ze de volle laag. Ik vond dat gênant. Alsof je niet aan internet mag tornen, alsof het een heilige koe is.

De cultuurfilosoof Rob Riemen heeft het afgelopen jaar een bundel met essays gepubliceerd onder de titel "Adel van de geest − een vergeten ideaal." Deze bundel is een onmisbare handleiding voor weldenkende mensen in turbulente tijden genoemd. Het is in veel talen vertaald en is als een soort nieuwe bijbel ontvangen door 20- en 30-jarigen.

De humanist Riemen is voor mij een soort profeet. Volgens hem zijn we in nihilisme en een volmaakte kitschmaatschappij terecht gekomen, waarin alles aangenaam en makkelijk moet zijn. Vrijheid betekent alleen nog maar ‘doen en laten waar je zin aan hebt’ met als einde leegte en zielloosheid.

Vergeten idealen

Waarheid en schoonheid leren, recht doen – het zijn vergeten idealen. Er is een crisis in ons beschavingsideaal ontstaan. Riemen neemt de lezers mee naar onder meer de vroegere schrijver Thomas Mann, naar Vincent van Goghs brieven aan zijn broer, naar Socrates, en meerdere oude wijsgeren en kunstenaars. Zo wil hij ons weer bewust maken en handvaten aanreiken die tot verandering kunnen leiden. Hij wil het echte gesprek tussen mensen weer laten herleven. Riemen benoemt in zijn bundel ook het verraad van intellectuelen en stelt dat we het vooral moeten hebben van niet-gepolitiseerde intellectuelen.

Bewust leven begint daar waar mensen echt op elkaar betrokken raken. Openheid is daarbij een factor van groot belang. Ben ik open naar iemand toe, dan opent deze zich vaak ook naar mij, waardoor de betrokkenheid plaats kan vinden.

Aandachtig leven brengt ook zielenpijn met zich mee. Het hoort bij bewust leven dat tot bekommernis leidt. Je bent attent…, hebt door…, ervaart…, lijdt mee met wat gebeurt…, signaleert…, stelt je kwetsbaar op.

Voor mij begint bewust leven ook met een zoektocht naar binnen, waar −als ik goed luister en me openstel− een zachte stem te horen is. Een stem, die me duidelijk wil maken wat goed is en wat verkeerd, wat een volgende stap is in een moeilijke situatie, hoe ik kan protesteren tegen het kwaad, de onwaarheid en het onrecht in de wereld en om me heen, hoe ik mijn eigen leven kan inzetten voor medemensen.

Hoe kunnen we de samenleving ombuigen naar meer vreedzaamheid, meer betrokkenheid, meer fatsoen? Het begint in het klein: bij onszelf, thuis, en in onze naaste omgeving. Vaak hebben we daar onze handen al vol aan.

Wat kan je nog meer doen, en hoe? Zijn de maatschappelijke processen (zoals het zondebokmechanisme) niet veel te complex en te groot?

Bezielend visioen

Martin Luther King had een droom en vanuit zijn bezieling wist hij anderen te bezielen. Hij verloochende zijn visioen niet en wist een verandering ten goede te bewerkstelligen, al kon hij dat zelf niet meer meemaken. Zijn laatste, bevlogen toespraak, staande op de berg −vlak voor zijn dood− is in de geschiedenis gebeiteld.

Het leven van Jezus Christus is een voorbeeld van echt bewust leven; dat is voor mij duidelijk in de manier van zijn optreden. Bekend is het verhaal dat Jezus het opnam voor een overspelige vrouw die door de schriftgeleerden −strak denkende wettische mensen in die tijd− werd veroordeeld. Jezus schreef in ’t zand staat er, en schiep daardoor ook de ruimte voor de schriftgeleerden om na te denken. Op zijn vraag wie van hen de eerste steen zou gooien als deze zonder zonde was, dropen ze stuk voor stuk af.

Gerrit Achterberg schreef in het gedicht En Jezus schreef in ’t zand onder meer:

“Zondig niet meer, zei Hij, ik oordeel niet. Ga heen en luister, luister naar het lied. En Hij stond recht. De woorden lieten los van hun figuur en brandden in de blos waarmee zij heen ging, als een kind zo licht.”

Dit gedicht is niet alleen ontroerend in zeggings - en verbeeldingskracht, maar het is voor mij ook een aanvoelen van wat er in Jezus, die bewust wilde maken, omgegaan kan zijn. Jezus, die in zijn optredens voortdurend boven zichzelf uitsteeg. Die met wijsheid ook leerde om de moed op te brengen, éénling te durven zijn. Vreest niet!

Vanuit onbewust gedrag worden verkeerde keuzes gemaakt. Dat gebeurt privé, maar ook in de samenleving en in de politiek. Denk eens aan de vele zwaarlijvige kinderen die nu opgroeien. Hebben zij - én hun ouders- enig idee van wat hen later te wachten staat aan hevige gezondheidsklachten? Wie maakt hen daarvan bewust?

En wat te denken van sommige hoog-opgeleide jonge ouders die hun kinderen sowieso willen laten studeren, ook al kan het kind dat soms niet. Zo’n kind zou beter af zijn met een beroep waarin hij/zij de handen kan laten wapperen. Beseffen die ouders de werkelijke gevolgen van hun wil?

Geef ons terug aan elkaar

Eind 2009 bezocht ik een conferentie over het toenemende populisme in de Nederlandse samenleving onder de titel: Pastoraat en populisme, zorg om de ziel van het verscheurde volk. De vraag was: hoe geef je aandacht aan de gevoelens van angst en onveiligheid van gemeenteleden en kun je tegelijkertijd waarschuwen tegen een ideologie van de versimpeling? Beseffen mensen wat ze doen als ze stemmen op de PVV?

Tijdens de conferentie werd duidelijk dat met wijsheid en inzicht het geweten van de gemeenteleden verscherpt kan worden. Buurtpastores proberen in grote steden aandacht te besteden aan verpauperden, ontgoochelden, kwetsbaren, teleurgestelden en ontevredenen. Zij ontdekten dat mensen vooral een gezamenlijkheid terug willen: een sociaal netwerk, een collectief wij. "Geef ons terug aan elkaar." Het is een lange en zeker geen gemakkelijke weg. Maar het is ook een verrijkende weg aan gene zijde van het populisme.

Veel mensen lezen alleen meningen of schreeuwende koppen in een krant en leven bij de waan van de dag. In Waarom is de burger boos, schreef de historicus Maarten van Rossum over hedendaags populisme. Hij zet daarin de feiten helder op een rijtje en bespreekt de moderne populistische opvattingen en misopvattingen. Het is een goede handreiking om de dialoog mee aan te gaan.

Laatst zag ik een pamflet op een huis geplakt met de zinnen: "Gebruik hart en verstand laat Nederland niet ver-Wilderen." Een initiatief van een bezorgde burger, dat navolging verdient.

Er zijn gelukkig meer voorbeelden van positiviteit en geestkracht, die ombuiging helpen mogelijk te maken. De econoom Arjo Klamer schetste eind 2009 in een lezing dat de spirituele leegte van het moderne bestaan steeds meer gevoeld wordt en dat het gemeenschappelijke zoek lijkt. Het gaat steeds meer over geld, over de economische waarde van wat we doen, en steeds minder over de kwaliteit van intermenselijke relaties. Hij pleit al langer voor de economie van het ‘genoeg’. Steeds maar meer, steeds maar meer maakt de aarde kapot, maakt ons geestelijk arm.

En Arjo Klamer neemt ons mee naar de lessen van Academia Vitae, de universiteit van en voor het leven in Deventer. Daar kun je ervaren hoe rijk de bronnen van onze beschaving zijn.

Eenvoudig visioen

Ik heb al jaren een eenvoudig visioen. Het staat naast alle meditatieve en andere cursussen, therapieën, coachings, enz. die bewustwording bevorderen. Ik zie pleinen van ontmoetingen voor me, waar we overal in ons land met elkaar weer écht in gesprek komen, waarin geleerd kan worden wat het betekent om er voor elkaar te zijn.

Je laat een bal in de eigen omgeving rollen die tegen een andere botst – zo wordt het kleine begin gemaakt. In verzet komen tegen gezapigheid, onverschilligheid en negativiteit. Het van elkaar willen leren in de praktijk van alle dag. Dát geeft verbondenheid, en maakt creatief.

Via internet is het organiseren een fluitje van een cent geworden. Eén druk op de knop en tallozen worden bereikt. Het moet worden doorgegeven aan elkaar. Ik denk dat daar in mijn omgeving draagkracht voor is, en ik wil daar onderdeel van zijn.

Verzet begint niet met grote woorden maar met kleine daden

zoals liefde met een blik
een aanraking
iets dat je opvalt in een stem
jezelf een vraag stellen
daarmee begint het verzet
en dan die vraag aan een ander stellen.

Remco Campert.

Dan geloof en vertrouw ik - dat visioen houd ik hoog - dat die onzichtbare Geest - misschien door ieder van ons anders ingevuld - waarover in tongen werd gesproken, waardoor we geïnspireerd kunnen worden er bij is. En hoe! Dat kan niet anders! De Geest gebeurt immers daar waar we op weg gaan om te doen wat gedaan moet worden.

Maria Geschiere is beeldend kunstenares sinds 1982. Daarvoor leidde ze —samen met een Russische ballerina— een speciaalzaak in klassieke muziek en werkte ze 27 jaar bij het Radiopastoraat (nu Ikon-pastoraat) waarvan ruim 18 jaar als assistente van de 1e Radiopastor Alje Klamer. Ze volgde in die periode ook beeldhouw - en boetseerlessen, en later ook schilderlessen, bezocht daarna onder meer de Vrije Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag, en exposeert vanaf 1994 in binnen- en buitenland. Maria heeft een onbevangen, natuurlijke manier van werken, zoekend naar “het hart” in klei, steen en schilderij. Ze geeft ook cursussen meditatief boetseren en verzorgt lezingen waarin haar kunst een rol speelt, evenals de actualiteit. Haar website: www.mariageschiere.nl