Ontploffende angst

"Als niemand wat zegt, wat verandert er dan?"

Interview met Fayza Oum’Hamed

Auteur van De Uitverkorene

Na publicatie van de recensie van De Uitverkorene, een importbruid acht jaar lang opgesloten in Nederland, besloot de redactie van de IslamWijzer om de schrijfster zelf te interviewen.

We ontmoeten elkaar op een gure dag in Rotterdam. Het eerste dat opvalt is hoe energiek Fayza is en hoeveel kracht ze uitstraalt. Wij praten eerst over haar interview bij Pauw & Witteman, de avond voordat haar boek aan Minister van der Laan gepresenteerd werd. Het idee alleen al maakte haar doodzenuwachtig en ze wilde er eigenlijk liever niet heen, maar realiseerde zich tegelijkertijd dat het juist heel goed zou zijn om een breed publiek te bereiken voor haar boek De Uitverkorene. Per slot heeft ze het boek geschreven om uithuwelijking, opsluiting en mishandeling breed aan de kaak te stellen.

Reacties op De Uitverkorene

Naast veel positieve reacties op haar boek De Uitverkorene heeft Fayza ook een aantal negatieve reacties ontvangen, maar dat verbaast haar niet. De belangrijkste kritiek kwam uit de moslimgemeenschap zelf en met name uit de Marokkaanse gemeenschap: “je hangt de vuile was niet buiten.” Ook heeft ze op verschillende websites reacties gelezen die niet zozeer tegen het boek, maar vooral tegen haar als persoon gericht waren: dit is een Marokkaanse vrouw die geen hoofddoek draagt, dit is een vrouw die aandacht wil, ze heult met de Joden, ze heult met Wilders, ze is een hoer. Ongefundeerde verwijten, beledigingen en afgunst. Het is zo makkelijk in een webforum gekalkt. Fayza vermoedt dat haar ex-schoonfamilie ook op de website van Pauw & Witteman gereageerd heeft.In die reactie ontkennen zij alles wat Fayza over hen heeft opgeschreven. Maar gelukkig kunnen zij weinig meer doen dan dat – ze weten dat iedereen het nu weet.

Waarom heb je dit boek geschreven?

Als kind kon Fayza al niet tegen onrecht, zoals mishandeling, corruptie van Marokkaanse politici, en ten onrechte verkregen subsidies. Ze wilde daar graag over schrijven en later de journalistiek ingaan. Toen zij werd uitgehuwelijkt kwam het onrecht wel heel erg dichtbij. In de periode waarin zij uit huis vluchtte en in Blijf van mijn lijf huizen verbleef, kwam ze er achter dat er veel meer vrouwen zijn die in huis opgesloten en mishandeld worden. Ze wist toen al dat ze dit onrecht aan de kaak wilde stellen. Na haar scheiding stortte ze echter in en pas na een lange herstelperiode had ze genoeg afstand genomen om haar boek te schrijven.

Hoe bereik je andere geïsoleerde vrouwen?

Fayza is inmiddels op diverse fronten heel actief. Zij heeft contacten met politici om het probleem van gedwongen uithuwelijking en huiselijk geweld aan de kaak te stellen. Ze bezoekt en spreekt op allerlei bijeenkomsten, bijvoorbeeld op scholen, bij de politie en in buurthuizen, en werkt mee aan een campagne tegen huiselijk geweld in Amsterdam. Buitenlandse vrouwen zijn verplicht om een inburgeringcursus te volgen. Vaak zijn dat de enige uitstapjes die zij hebben, omdat hun echtgenoten bang zijn dat ze gekort worden op hun uitkering of andere sancties krijgen als ze hun vrouwen verbieden deze inburgeringcursus te volgen. Deze vrouwen praten dan vaak pas na afloop van het ‘officiële’ gedeelte, uit angst dat anders andere vrouwen hun verhaal over mishandeling weer doorvertellen aan hun man.

Fayza’s boek heeft veel los gemaakt, maar het is en blijft vooralsnog een probleem dat veel van de geïsoleerde vrouwen lastig te bereiken zijn, ook door taalproblemen. Op tolken is bezuinigd, maar vanuit het parlementwordt nu toch wel druk uitgeoefend. Het is een kwestie van kleine stapjes die genomen worden: de leeftijd van uithuwelijking verhogen, boetes op wegblijven bij inburgeringcursussen, coachen van docenten en huisartsen, herkenning van signalen van mishandeling en er vervolgens iets aan proberen te doen.

Hoe groot is de rol van schaamte?

Schaamte speelt een grote rol binnen de Marokkaanse cultuur en dat heeft ook zijn uitwerking gehad op Fayza. Het buitenhangen van de vuile was wordt ook in Nederland niet of nauwelijks geaccepteerd, uit angst dat men hier een slecht beeld van de gemeenschap krijgt. Schaamte speelt ook een grote rol bij een scheiding: dan moet erkend worden dat de vrouw gefaald heeft. Homoseksualiteit is onbespreekbaar, daar moet men zich ook voor schamen. Volgens Fayza hebben veel Marokkanen schaamte van huis uit meegekregen. Ze noemt twee ‘kleine’ voorbeelden, waar ze zich pas van bewust werd toen ze in Nederland woonde: je zegt in Marokko niet dat je naar de wc moet en je zegt niet dat je ongesteld bent.

Hoe is je relatie met je familie nu?

Haar ex-man en zijn familie hebben er alles aan gedaan om te zorgen dat ze tijdens haar huwelijk zo min mogelijk contact had met haar familie. Haar uithuwelijking is altijd tussen haar en haar ouders, broers en zussen blijven staan. Zij waren boos over de scheiding en vonden dat daarmee de eer van de familie geschonden was. Fayza was boos op haar ouders omdat zij haar uitgehuwelijkt hadden zonder dat ze wisten in wat voor soort familie ze terecht kwam. Ze hebben er wel een beetje over gepraat en haar ouders hebben ook toegegeven dat ze fout zaten. Maar ze hadden het goed bedoeld en dachten dat Fayza daardoor ook kon studeren. Het is enigszins bijgelegd, maar haar familie heeft geen invloed meer op haar leven en ze heeft weinig contact met hen. Ze heeft ook weinig contact meer met haar zus in Brussel. Ze leven in verschillende werelden en ze kan haar problemen niet goed met haar bespreken. Dat heeft ook te maken met het feit dat ze op jonge leeftijd naar Nederland vertrokken is en weinig contact heeft gehad. Zij is heel erg veranderd en ze zijn uit elkaar gegroeid.

Hoe gaat het nu met je?

Het is een wereld van verschil. De laatste jaren is zij met vallen en opstaan hersteld, na haar opsluiting en mishandeling door haar man en schoonfamilie. Ze leidt nu een veilig leven en haar kinderen zijn gelukkig. Ze heeft therapie gevolgd, is naar school gegaan, heeft goed Nederlands geleerd. Ze heeft een opleiding gevolgd: sociaal pedagogisch werk. Ze is op een laag niveau begonnen, omdat ze geen geldig diploma had, maar is snel doorgestroomd naar een hoger niveau (MBO). Via haar laatste stage heeft Fayza werk gevonden. Ze werkt met licht verstandelijk gehandicapten, met autistische storing. Ze verzorgt de dagbegeleiding: kooklessen, uitstapjes, creatieve spelletjes om bepaalde vaardigheden te ontwikkelen, enzovoorts.

Fayza zou nu graag HBO maatschappelijk werk willen volgen, maar door haar boek is haar leven in een stroomversnelling terecht gekomen. Er komen zoveel verzoeken voor lezingen binnen, dat zij geen tijd meer voor een nieuwe studie heeft. En aangezien ze met dit boek iets positiefs wilde bereiken voor andere geïsoleerde vrouwen, heeft ze nu besloten om al haar aandacht te besteden aan lezingen en gesprekken met politici en organisaties die zich voor deze vrouwen inzetten.

De kinderen van Fayza zijn nu 13 en 9 jaar. Zij vervult alle denkbare rollen voor hen: moeder, vader, oma en opa. Dat gaat haar goed af en het gaat goed met haar kinderen.

Heeft ze mensen met wie ze problemen kan bespreken? Vanaf 2004 heeft zij een aantal mensen leren kennen bij wie ze zich goed voelt en bij wie ze zichzelf kan zijn. Ze wil niet dat mensen haar dingen opdringen, zoals het dragen van hoofddoek. "Dat maakt je geen beter mens." Ze wil haar eigen keuzes maken en in haar waarde gelaten worden. "Ik heb het gevoel dat ik een oorlog heb gevoerd om te bereiken wat ik nu heb bereikt, om gewoon mijn vrijheid terug te krijgen, om mezelf te kunnen zijn, wat ik jaren niet heb kunnen doen, en dat is me zo dierbaar geworden, dat laat ik me door niemand afpakken, echt niemand." Heel veel mensen zien vrijheid als vanzelfsprekend, maar zij niet.

Heb je nog contact met je ex-schoonfamilie?

In het verleden zijn er enkele rechtszaken geweest over de omgangsregeling van haar ex-man met hun kinderen. De rechter bepaalde dat zij één keer per maand bij hun vader mochten logeren. Dat is na paar keer stopgezet, omdat het niet fijn was voor de kinderen. Ze wilden niet naar hun vader. Haar kinderen waren anders na een bezoek aan hun vader. Fayza vermoedt dat het te maken had met de geweldsdreiging tegen zijn nieuwe echtgenote, met wie hij ook kinderen heeft. Haar ex-man zal wel voorzichtiger zijn geworden: veel mensen weten er van. Fayza heeft destijds ook aangifte gedaan, dus hij weet dat politie er van weet. Het zou haar niet verbazen als er over een paar maanden weer een rechtszaak plaatsvindt, niet zozeer om de kinderen, maar meer om nog macht over haar te kunnen uitoefenen.

Fayza is gevlucht en is heel blij dat zij nu veilig kan leven. Haar angst is verdwenen en dat gaf de doorslag om het boek te schrijven. Zij is door mensen gewaarschuwd voor wraak, zelfs voor moord. Maar zoals zij zelf zegt: "De angst is ontploft." Als ze vanwege de waarheid vermoord wordt, dan is ze niet voor niks gestorven, hoe ellendig dat ook voor de kinderen zou zijn. "Als niemand wat zegt, wat verandert er dan?"

Hoe ziet de toekomst van haar kinderen er uit?

Fayza denkt heel positief over de toekomst van haar kinderen. Zij heeft geleerd van de fouten van haar ouders en weet nu hoe het níet moet. Ze is ook niet bang meer om advies te vragen. Bijvoorbeeld toen haar kinderen boos op haar waren, omdat zij van de rechter naar hun vader moesten. Zij had weinig keus. De kinderen zijn zo lief, hebben geen agressie, geen haat, zijn niet verbitterd, en doen het goed op school. Fayza verwacht veel positiefs, en zal haar dochter nooit en te nimmer uithuwelijken. Ze vindt dat ze zelf keuzes maken, maar probeert ze tegelijkertijd wel te beschermen. Wat ze hen wil meegeven: zichzelf kunnen zijn, keuzes kunnen maken, aan hun toekomst werken, en een goede opleiding volgen. Haar oudste kind heeft de eerste 6 jaar van zijn leven niet gepraat, heeft vervolgens een jaar speciaal onderwijs gevolgd en doet het nu prima op de Mavo. Hij is heel gelukkig met voetbal en wil later prof worden. Haar dochter is een kopie van Fayza: een pittige tante, die weet wat ze wil. Zij laat zich geen knollen voor citroenen verkopen.

Wat is de rol van ouders in uithuwelijking?

Fayza leefde in Marokko niet geïsoleerd. Ze mocht leren en zich ontwikkelen, ze ging naar de bibliotheek, naar winkels, enzovoorts. Haar vrijheid was naar Nederlandse begrippen wel wat meer beperkt, door de daar heersende normen en waarden, maar ze was er niet geïsoleerd. School was haar wereld, TV de bron van veel informatie. Alles wat ze nodig had kreeg ze.

Uithuwelijking komt nog steeds vooral voor in kleine steden en dorpen en niet meer zozeer in grote steden, waar veel meer vrijheid heerst. Uithuwelijking komt vooral voor bij de oudere generatie, die niet beter weet. "De nieuwe(re) generaties zullen zich er voor moeten inzetten om dit te veranderen."

Er zijn nog relatief weinig gemengde relaties; vaak trouwen Marokkaanse of Turkse jongeren toch nog binnen de gemeenschap. Jongens willen vaak nog een maagd, terwijl zij zelf alles gedaan hebben wat verboden is. Ze halen hun bruiden uit Turkije of Marokko. Marokkaanse of Turkse meisjes die hier geboren zijn, zijn bijdehand en laten zich niet zo makkelijk onderdrukken, of mishandelen. Zij komen vaak niet aan een man uit hun eigen cultuur, omdat ze te hoog opgeleid zijn.

Hoe sta je ten opzichte van islam?

CM: Jou is in naam van islam veel onrecht aangedaan, je hebt klappen gekregen. Heeft dat geleid tot afkeer van de islam?

Fayza is als kind met islam opgevoed. Haar ouders waren vrij ‘neutraal’: ze baden, deden aan vasten, maar haar vader was niet radicaal of streng in de leer. Volgens Fayza had haar uithuwelijking niks met islam te maken, maar met de overgedragen patriarchale cultuur. Als kind had zij een positief beeld van islam. Na haar uithuwelijking werd dat beeld sterk veranderd; ze raakte er door in de war. “Dit is niet de islam die ik ken, die ik wil.” Ze kreeg een enorme hekel aan islam. Dat heeft lang geduurd, tot na haar scheiding. Toen heeft zij zichzelf teruggevonden, en is zich in islam gaan verdiepen. Ze besefte ook dat haar schoonouders islam gebruikten als dekmantel om hun eigen gedrag goed te praten. Islam betekent juist vrede, vindt zij. Ze is ook niet meer boos op islam, maar op de mensen die daar misbruik van maken. Ze voelt zich wel moslim, maar bidt als zij er behoefte aan heeft, draagt geen hoofddoek en loopt niet met haar geloofsovertuiging te koop.

We hopen dat Fayza in de toekomst ook voor de IslamWijzer wil schrijven, bijvoorbeeld over initiatieven om vrouwen uit hun isolement te halen. Maar we realiseren ons ook dat ze daar voorlopig vast nog niet de tijd voor heeft.

Connie Menting　

Fayza Oum’Hamed [1979] heeft een opleiding Sociaal Pedagogisch Werk afgerond en werkt als begeleidster in een tehuis voor mensen met een verstandelijke handicap. Met dank aan Uitgeverij Artemis voor de medewerking.