Overleven en hoop in een islamitische republiek
Connie Menting
“Het is niet mijn bedoeling dat dit boek een politiek of maatschappelijk commentaar wordt, of een leerzaam levensverhaal. Ik wil het verhaal vertellen van een familie, dat zich ontvouwt tegen de achtergrond van een woelig tijdperk in de politieke en culturele geschiedenis van Iran”, schrijft Azar Nafisi [1955] in het voorwoord van Alles wat ik verzwegen heb.Het boek is een zeer persoonlijk, indringend en openhartig portret van haar jeugd in Iran. Dat is bijzonder, want het is heel ongebruikelijk in Iran om de persoonlijke vuile was buiten te hangen. De schrijfster, die ik op 25 november 2009 mocht interviewen, zegt daarover dat ze over dit boek met haar broer en een aantal goede vrienden gesproken heeft en dat zij er heel goed op gereageerd hebben. De meeste Iraanse mensen die zij erover sprak hadden dezelfde ervaringen. “Het persoonlijke is zo lang onderdrukt geweest in Iran; het is belangrijk om over onszelf te praten.”
Tegenstanders van haar openhartigheid hebben zich niet uitgesproken, of deden dat achter haar rug om. In Iran werd het boek verboden, maar kopieën ervan zijn het land in gesmokkeld. Azar Nafisi emigreerde in 1997 met haar gezin naar Amerika, omdat het werken haar onmogelijk werd gemaakt aan de Universiteit van Teheran. Zij schrijft hierover in haar eerste boek Lolita Lezen in Teheran [2004], dat een enorme bestseller is geworden. Op mijn vraag of ze nog eens terug gaat naar Iran antwoordt zij: “een goede vriendin van mij zegt altijd: het staat ons vrij om terug te gaan, maar we weten nooit zeker of het ons vrij staat om weer te vertrekken.”
Alles wat ik verzwegen heb is het verhaal van haar familie, en met name dat van haar moeder en van hun ingewikkelde moeder-dochter relatie, en haar persoonlijke geschiedenis wordt verweven met de turbulente geschiedenis van Iran in de twintigste eeuw.
Azars grootmoeder groeide op in een Iran waarin zeer strenge religieuze wetten golden en de hoofddoek verplicht was voor meisjes en vrouwen. Haar moeder daarentegen groeide op in een Iran dat veel meer op het Westen gericht was en waarin hoofddoekjes zelfs verboden waren. Azar zelf en haar dochter moesten hun haar wel weer bedekken.
 Invloed van de moeder |
|---|
Nezhat, Azars moeder, is een mooie, maar diepongelukkige vrouw. Als heel jong meisje verloor zij haar moeder, als jonge vrouw trouwt ze met een man die voor haar verbergt dat hij een dodelijke ziekte onder de leden heeft. Hij overlijdt kort na hun huwelijk. Nezhat blijft deze man tijdens de rest van haar leven idealiseren. Daarnaast koestert ze veel wrok, omdat ze nooit medicijnen heeft mogen studeren en haar broer wel. Haar tweede huwelijk, met Azars vader, is niet gelukkig. In een latere fase van haar leven wordt ze een van de eerste vrouwelijke parlementsleden in Teheran, maar haar wrok verdwijnt daardoor niet.
Azar met haar moeder
De invloed van deze kribbige, egocentrische, veeleisende en vaak liefdeloze vrouw op Azar is groot. Zij strijdt voortdurend voor erkenning door haar moeder, maar krijgt die niet. Zij maken voortdurend ruzie. Ze verzet zich tegen haar, maar doet ook alles om haar aandacht te trekken. Zo probeert ze zelfs als zevenjarig meisje een keer haar polsen door te snijden.
| De verhalen van vader |
|---|
Met haar vader had Azar wel een hele goede band. In haar jeugd vertelt hij haar verhalen voor het slapen gaan, maar leert haar ook om haar eigen verhalen te verzinnen. Zo ontwikkelen zij hun eigen, geheime taal en verhalenwereld en kan zij zich daarin terugtrekken om aan haar tirannieke moeder te ontsnappen. “We verzonnen verhalen om uiting te geven aan onze gevoelens en verlangens, en schiepen onze eigen wereld.” Haar vader brengt haar liefde voor de Iraanse literatuur en poëzie bij, maar laat haar ook kennismaken met allerlei Europese boeken, zoals de sprookjes van Andersen.
Haar vader wordt burgemeester van Teheran. Maar tijdens het bewind van de Sjah wordt hij op beschuldiging van corruptie gevangen gezet. In die tijd schrijft hij dagboeken en kinderverhalen, die later gepubliceerd worden. Na een aantal jaren wordt hij geheel vrijgesproken en vrijgelaten. Hij wordt een succesvol zakenman, heeft diverse affaires (volgens Azar “om een gelukkig gezinsleven te kunnen leiden”), scheidt later van haar moeder en hertrouwt uiteindelijk.
| Weinig vreugde |
|---|
Azar is vanaf haar vroege jeugd bezig – vaak ook op een negatieve manier - om de aandacht van haar moeder te trekken en haar goedkeuring te krijgen. Dit wordt nog sterker als haar broertje Mohammed geboren wordt. “Ik hunkerde naar haar goedkeuring, die ik nooit kreeg. Ze loofde mijn prestaties, mijn schoolcijfers en zulk soort dingen, maar ik had het gevoel dat ik haar op een ondefinieerbare manier had teleurgesteld. Ik wilde haar liefde.”
Azar wordt door haar ouders naar school gestuurd in Engeland; later vertrekt ze met haar eerste echtgenoot naar de Verenigde Staten om te gaan studeren. Dit huwelijk houdt niet lang stand; ze is het immers aangegaan om haar moeder te ontvluchten. Daar ontmoet ze haar latere tweede echtgenoot, met wie ze in 1979 terugkeert naar Teheran, waar zij als docent Amerikaanse en Engelse literatuur aan diverse universiteiten gaat werken. Uit haar tweede huwelijk komen 2 kinderen voort. In 1997 vertrekt ze met haar man en kinderen uit Iran, om zich definitief in de Verenigde Staten te vestigen. Haar ouders zijn inmiddels overleden.
Azar met 2e man en kind
| Rol islam |
|---|
 Azar Nafisi |
|---|
Azar Nafisi vindt het belangrijk dat heel zichtbaar wordt dat er moslims, christenen en atheïsten en andere gelovigen in alle soorten en maten zijn. Het lijkt erop alsof de islam nu gekidnapt is door extremisten. Hun stem is luid; de stem van redelijke moslims is nauwelijks hoorbaar volgens haar. Zij pleit dan ook voor een beter wederzijds begrip en een open onderlinge dialoog. Als wij moslims beter willen leren kennen moeten wij teruggaan naar hun geschiedenis, hun verhalen en poëzie lezen, en naar hun muziek luisteren.
Belangrijk is dat mensen elkaar moeten leren begrijpen. Zolang we in termen denken van dat moslims ‘anders’ zijn, hebben extremisten de kans om dat ‘anders zijn’ aan te grijpen om angst te zaaien. Waarom zou een jong meisje of een jonge vrouw uit Iran anders zijn dan een West-Europees meisje? Als wij iets met onze nieuwsgierigheid doen en lezen over andere mensen, zullen we ontdekken dat er in feite weinig verschillen zijn.
| Rol literatuur |
|---|
Ik vroeg haar hoe zij denkt over de rol van de literatuur in dictaturen en democratieën. In dictaturen, zegt Nafisi, wordt publieke bewegingsvrijheid van mensen afgenomen, en daardoor wordt de literatuur (zowel het schrijven als het lezen) een verzetsinstrument, waardoor mensen toch met elkaar verbonden blijven. Dat gold vroeger bijvoorbeeld ook voor Oost-Europese literatuur, maar eveneens voor muziekvormen als jazz. In democratieën mogen mensen in principe lezen wat zij willen en luisteren naar wat zij willen horen.
Daar staat tegenover dat volgens haar tegenwoordig alle literatuur in het westen gecommercialiseerd (‘vermarkt’) wordt: de gedachten (of het boek) van iemand zijn niet interessant om wat ze zijn, maar om wat ze opbrengen. Het gaat alleen maar om ‘vermaak’ voorzover dat geld oplevert. Tegenwoordig proberen ook journalisten en politici te acteren en ons te vermaken. Ook van Obama wordt een superster gemaakt, waarbij we ons meer richten op hoe hij leeft en eet, en nauwelijks op de wereldproblemen waar hij mee te maken heeft en op de visies die hij heeft. Daarbij vergeten we dat beschaving gebaseerd is op visie en gedachtevorming en niet op geld en ‘instant success’.
Hoe kan het dat er zoveel subversieve en sensuele literatuur in Iran is? Nafisi wijst erop dat die geschreven is vóór de islamitische revolutie van 1979. Schrijvers en dichters hebben in Iran altijd in de voorste gelederen gelopen. Ze geeft het voorbeeld van de nu 84-jarige dichteres Simin Behbahani, die openlijk het regime bekritiseert. Voor veel Iraanse burgers is zij een heldin. Tijdens de recente demonstraties tegen de verkiezingsuitslag werden ‘slogans’ van deze vrouw en van andere schrijvers door de demonstranten meegedragen. Veel schrijvers zijn gevangen gezet of worden door de regering lastig gevallen. Nafisi pleit ervoor dat meer mensen gaan lezen over de geschiedenis van Iran, met name de geschiedenis van de laatste anderhalve eeuw. Daarin staan zoveel mooie verhalen over vrouwen die zich tegen de heersende regeringen verzet hebben. Als Iraanse burgers over onze geschiedenis via Erasmus en Spinoza lezen, waarom lezen wij dan niet hun geschiedenis via de vele grote filosofen en geschiedschrijvers die Iran voortgebracht heeft, in plaats van door de regering verspreide documenten?
| Hoopvolle toekomst voor Iran |
|---|
Welke mogelijkheden ziet Nafisi voor meer vrijheid in Iran? Ze is niet alleen maar hoopvol, met name door het geweld in het land en mensen betalen een hoge prijs voor hun strijd. Haar hoop ligt bij de mensen, bij de maatschappij zelf.
Iraanse vrouwen, of ze nou een sluier dragen of in spijkerbroek lopen, ze willen hetzelfde. Zij lijden onder dezelfde wetten: uithuwelijken van minderjarige meisjes door vaders, veelwijverij, geen zeggenschap voor vrouwen over kinderen. Iraanse vrouwen proberen iedereen te verenigen: het gaat hen niet om religie, het gaat over de vrijheden in de staat.
Hoe houdt zij zichzelf staande in deze gepolariseerde wereld? Het is moeilijk, maar het feit dat zij in de islamitische republiek Iran heeft geleefd, heeft haar geholpen. Toen zij daar woonde wilde zij haar leven niet laten leiden door de politiek: de politiek moet ons dienen en niet omgekeerd. Zij ziet zichzelf als schrijver als een buitenstaander; ze schrijft om te begrijpen wat er gebeurt en niet om te oordelen of veroordelen. De lezer kan zijn eigen oordeel vellen.
Achterin het boek staat een lijst met aanbevolen literatuur, een beknopte geschiedenis van Iran in de 20ste eeuw, een verklarende woordenlijst en een lijst met gebruikte bronnen.
|
|
Auteur: Azar Nafisi |
|---|